Sve duži životni vek je, s jedne strane, značajno i pozitivno civilizacijsko dostignuće, ali ta činjenica predstavlja i zahtevan zadatak i veliki društveni izazov u najširem smislu pa i u smislu obezbeđivanja fiskalne održivosti javnih penzijskih sistema.

Naša zemlja spada u red demografski starijih država, sa perspektivom daljeg starenja i produženja životnog veka stanovništva. Prosečna starost stanovništva Republike Srbije, prema poslednjem
popisu, iznosi 43,8 godina, s tim što su žene u proseku starije od muškaraca za oko tri godine – prosečna starost žena je 45,2 godine, a muškaraca 42,4 godine. U odnosu na Popis iz 2011, prosečna starost povećana je za oko jednu i po godinu.

Posmatrajući period od deset godina u kontinuitetu, prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, očekivano trajanje života je postepeno raslo, pa je tako 2009. očekivano trajanje života za muškarce bilo 71,1 a za žene 76,4 godine, dok se do 2019. godine postepeno povećalo na 73,1 godinu za muškarce, odnosno 78,4 godine za žene.

Svaka zemlja na svetu beleži rast udela starijih osoba u populaciji.

U 2020. godini broj ljudi starijih od 60 godina bio je veći od broja dece mlađe od pet godina. Između 2015. i 2050. godine udeo svetske populacije starije od 60 godina će se skoro udvostručiti sa 12 na 22 odsto, a do 2030.godine svaki šesti čovek na svetu će imati 60 ili više godina.

U Japanu je, na primer, 30 odsto stanovništva već starije od 60 godina. U svetlu ovakvih promena u demografskoj strukturi, sve države sveta se suočavaju sa velikim izazovima kako bi prilagodile svoje socijalne i zdravstvene sisteme.

Među najvažnijima su prilagođavanja i po pitanju funkcionisanja penzijskih sistema.

U tom kontekstu, a imajući u vidu i da je prošlo punih 20 godina od donošenja Zakona o PIO iz 2003. godine, osnovnog zakona koji je do sada pretrpeo brojne izmene i dopune, prava je prilika da se podsetimo i kako su se vremenom menjali uslovi za ostvarivanje prava na starosnu penziju.

Zakon o PIO iz 2003. godine propisivao je da muškarac stiče pravo na starosnu penziju kada navrši 63, a žena 58 godina života, uz najmanje 20 godina penzijskog staža; zatim kad muškarac navrši 65 godina života a žena 60, uz minimum 15 godina staža osiguranja, kao i kada muškarac navrši 40 godina staža osiguranja, a žena 35, uz najmanje 53 godine života.

Zakonom o izmenama i dopunama Zakona o PIO iz 2005. godine uslovi za odlazak u starosnu penziju delimično su izmenjeni. Kao nova odredba uveden je uslov za sticanje prava na starosnu penziju sa navršenih 45 godina staža osiguranja, bez obzira na godine života, dok su uslovi koji su podrazumevali 65 godina života za muškarca, a 60 za ženu, uz minimum 15 godina staža osiguranja, kao i 40 godina staža osiguranja za muškarca, a 35 za ženu, uz najmanje 53 godine života, ostali nepromenjeni. Pored toga, bilo je predviđeno postepeno podizanje starosne
granice kao uslova za sticanje prava na starosnu penziju sa 63 godine života za muškarce i sa 58 za žene, za dve godine, počev od 2008. do 2011. godine.

Reforma se nastavila i izmenama i dopunama Zakona o PIO iz 2010. godine, postupnim podizanjem uslova za sticanje prava na starosnu penziju, kada se starosna granica podiže i za muškarce i za žene sa 53 na 58 godina života, kao i staža osiguranja za žene sa 35 na 38 godina, počev od 2011. do 2022. godine, podseća Glas osiguranika.

Izmene Zakona o PIO iz 2014. koje se primenjuju od 1. januara 2015. godine po pitanju uslova za starosnu penziju i danas su aktuelne, s tim da se starosna granica za žene postepeno pomera, a tadašnjim izmenama zakona prvi put je uvedena i prevremena starosna penzija.

Zakonom je predviđeno da se starosna granica kao uslov za ostvarivanje prava na starosnu penziju za osiguranike žene postepeno podiže sa 60 na 65 godina tako što će se od 2015. do 2020. godine podizati za šest meseci na godišnjem nivou, a od 2021. do 2032. godine za dva meseca godišnje, kada će uslovi za sticanje prava na starosnu penziju za muškarce i žene postati izjednačeni – 65
godina života i minimum 15 godina staža osiguranja.

Uslov koji žene treba da ispune da bi u starosnu penziju otišle ove godine je 63 godine i šest meseci života i najmanje 15 godina staža osiguranja.

Uvođenjem prava na prevremenu starosnu penziju utvrđeno je i trajno umanjenje iznosa prevremene starosne penzije za 0,34 odsto za svaki mesec ranijeg odlaska u penziju pre navršenja opšte starosne granice. U prevremenu starosnu penziju u 2023. žene mogu otići sa 59 godina i šest meseci života i 40 godina staža osiguranja, a naredne godine uslovi za odlazak u prevremenu penziju izjednačavaju se za oba pola, pa će tako i muškarci i žene u prevremenu penziju odlaziti sa 60 godina života i 40 godina staža osiguranja.

Nužnost reforme penzijskog sistema, odnosno pomeranja starosne granice za odlazak u penziju, jasna je i na primerima drugih država.

Trenutno je penzionisanje sa 65 godina uobičajeno u zemljama članicama Evropske unije, a neke od njih su donele odluke i da podignu starosnu granicu za odlazak u penziju na 67 godina. Zakonski propisi uglavnom predviđaju da se starosna granica podiže postepeno u periodu od 2020. do 2030. godine, a po pravilu nakon podizanja starosne granice, ona će biti ista za muškarce i za žene.

Primera radi, u Irskoj i Ujedinjenom Kraljevstvu u penziju se odlazi sa 66 godina života, ali je u Britaniji na čekanju predlog da se uslov za državnu penziju podigne na 68 godina. U Italiji, Islandu, Grčkoj i Danskoj ide se u penziju sa 67, s tim da se u Danskoj starosna granica povećava na čak 69 godina do 2035. U Austriji će se uslov za muškarce i žene izjednačiti na 65 godina do 2033, dok se u Nemačkoj on postepeno povećava na 67 godina života do 2031. godine, a u Belgiji do 2030.

U većini evropskih zemalja, kao i kod nas, postoji institut prevremene penzije, uz obavezne penale, odnosno umanjenje penzije za određeni procenat za svaki mesec odlaska u penziju pre propisane opšte starosne granice. Ovi penali se uglavnom kreću od 0,34 odsto, pa do čak 0,5 procenata za svaki mesec odlaska u penziju ranije u odnosu na opšti starosni uslov propisan zakonom, kao
što je slučaj u Slovačkoj i Portugalu.